Kỷ niệm 100 năm ngày sinh kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát
(15/2/1013 – 15/2/2013)

HUỲNH TẤN PHÁT – NHÀ CHÍNH TRỊ LỚN – NHÀ VĂN HÓA LỚN –
KIẾN TRÚC SƯ CÓ TÂM VÀ CÓ TẦM

KTS ĐOÀN ĐỨC THÀNH
(Bài đã đăng Tạp chí Kiến trúc số 213-01-2013)
KTS Huỳnh Tấn Phát.

Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát là một trí thức yêu nước lớn, một nhà hoạt động chính trị nổi tiếng trong lịch sử hiện đại của nước ta. Con người và sự nghiệp của ông luôn luôn gắn bó với vận mệnh đất nước. Từ thời còn trai trẻ, ông đã ấp ủ hoài bão lớn và khát vọng cháy bỏng đem tài năng và trí tuệ làm đẹp cuộc đời. Từ những năm tháng nhân dân ta theo Đảng làm cách mạng giành độc lập vào Tháng Tám năm 1945 đến hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, và cả trong những năm đầu xây dựng đất nước ông đã dành trọn vẹn tâm và lực cho đấu tranh giành tự do, bảo vệ độc lập và xây dựng Tổ quốc giàu đẹp. …

Ông cũng là điển hình của thế hệ “xếp bút nghiên lên đường tranh đấu” (8-1945). Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát chứng kiến mọi thăng trầm của đất nước. Cả đời ông gắn bó với nhân dân, thấu hiểu nỗi thống khổ của nhân dân, đau nỗi đau của nhân dân nhưng được nhân lên gấp đôi bởi cộng thêm những suy tư của người trí thức yêu nước. Ông là nhà chính trị lớn – nhà văn hoá lớn – kiến trúc sư có tâm và có tầm. Chính trị và văn hoá quyện vào nhau nâng cao nghề nghiệp. Văn hoá làm phong phú thêm chính trị – chính trị soi đường cho văn hoá, đặc biệt là nghệ thuật kiến trúc.
Huỳnh Tấn Phát trong thời kỳ chống Pháp còn có tên gọi là Sáu Phát, thời chống Mỹ đổi là Tám Chí. Ông sinh ngày 15-2-1913 tại Châu Hưng, huyện Bình Đại, tỉnh Bến Tre (trước thuộc Mỹ Tho. Hồi nhỏ học Trường trung học Mỹ Tho. Chứng kiến cảnh khủng bố của địch trong phong trào 1930 ở Cai Lậy nên ý thức cách mạng nung nấu trong ông sâu đậm gấp bội. Lên Sài Gòn theo học Trường Petrus Ký với niềm mong ước thiết tha có thêm kiến thức để làm được những điều lớn lao tốt đẹp.
Năm 1933(1, ông ra Hà Nội thi đỗ vào Trường Mỹ thuật Đông Dương. Để có tiền ăn học ông tham gia giảng dạy ở Trường Thăng Long – Hà Nội, viết báo La Lutte (Tranh Đấu), báo Le Travail (Lao Động) ở Bắc Kỳ. Thiết kế nhà dân để có thêm thu nhập. * Câu lạc bộ Thủy quân nay là Văn phòng 2 Phủ Thủ tướng, số 7, đường Lê Duẩn, TP Hồ Chí Minh. Ảnh: Đoàn Đức Thành.

Giữa năm 1936, hưởng ứng phong trào Đông Dương Đại hội, ông hoạt động trong Tổng hội Sinh viên Đông Dương, Hội Ái hữu sinh viên Nam Kỳ. Tháng 1-1937, ông lập đoàn sinh viên học sinh lên gặp Godart(2) để trình “Tập thư thỉnh nguyện” đòi dân chủ theo chủ trương của phong trào Bình dân.
Là một sinh viên vừa thông minh vừa chuyên cần, sau năm năm học tập, ông đỗ thủ khoa ngành Kiến trúc. Trở về Sài Gòn năm 1938, ông thực tập tại văn phòng kiến trúc sư Chauchon, người Pháp. Tuy mới ra trường nhưng năng lực sáng tạo của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát rất dồi dào, ông được giao ngay thiết kế một công trình quy mô khá lớn thời bấy giờ, đó là Câu lạc bộ Thuỷ quân, cao 5 tầng và một tầng hầm. Công trình này về sau Chính quyền Sài Gòn dùng làm Phủ Thủ tướng, nay là Văn phòng II Phủ Thủ tướng (số 7 đường Lê Duẩn). Câu lạc bộ Thuỷ quân tuy là công trình đầu tay của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát, song giải pháp tổ chức không gian khá sinh động, tạo được nhiều góc nhìn đẹp, đường nét hình khối kiến trúc hiện đại. Hình dáng mô phỏng như một con tàu đang lướt sóng ra khơi, phù hợp với nội dung và tính chất công trình. Câu lạc bộ Thuỷ quân là niềm tự hào của kiến trúc sư Việt Nam lúc bấy giờ, qua đó danh tiếng của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát được giới nghề người Pháp kính nể và khách hàng tín nhiệm.
Những năm đầu thập niên 40 thế kỷ XX, tình hình chính trị thế giới và Đông Dương có nhiều biến đổi. Nước Pháp khủng hoảng chính trị trầm trọng. Châu Á, Nhật Bản tăng cường quân sự chuẩn bị xâm chiếm Đông Dương. Ở Việt Nam phong trào cách mạng phát triển ngày một mạnh mẽ ở các thành thị và nông thôn. Thực dân Pháp củng cố địa vị ở chính quốc và thuộc địa,…
Từ ngày làm việc với chính quyền thực dân, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát dần dà bị thực tế phũ phàng đã vùi dập những ước mơ cháy bỏng thời sinh viên là hoạt động nghề nghiệp để xây dựng đất nước. Ông thấy có những bất công trong hành nghề, cũng vì thế mà tìm ra hướng đi mới cho mình.
Năm 1940, Huỳnh Tấn Phát mở Văn phòng kiến trúc ở số nhà 68-70 đường Mayer (nay là đường Võ Thị Sáu) và là kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên mở văn phòng kiến trúc tư ở Sài Gòn. Bị chèn ép đủ đường, song đức và tài của ông được nhiều người mến mộ và tin cẩn, cho nên vẫn có khá nhiều công việc, nhất là biệt thự, nhà mặt phố, không chỉ ở Sài Gòn – Gia Định, mà còn có nhiều công trình ở các tỉnh Mỹ Tho, Cần Thơ, Long Xuyên, Đà Lạt, v.v. * Biệt thự 150 Nguyễn Đình Chiểu, nay là lãnh sự quán Nhật, quận 3, TP Hồ Chí Minh. Ảnh: Đoàn Đức Thành.

Là học trò của các kiến trúc sư người Pháp truyền bá trào lưu kiến trúc hiện đại, đồng thời sáng lập phong cách Kiến trúc Đông Dương, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát chịu ảnh hưởng kiến trúc hiện đại song đã tiếp thu những tinh hoa của kiến trúc truyền thống và khai thác trong ý tưởng sáng tác kiến trúc các công trình biệt thự, nhà ở.
Ngôi biệt thự ở 40/40 Lò Heo (cũ) nay là phường 4, quận Bình Thạnh được xây dựng ở ven kênh rạch nên có tầng hầm choãi cao, tạo nên lớp đế vững chãi để tránh ẩm, ngập lụt, ngôi nhà này có nhiều hiên chái, kết hợp các lớp mái ngói cao thấp xoè rộng tạo nên những điểm nhìn đẹp và thoáng mát. Có thể nói, đây là một trong những tác phẩm giá trị nhất của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát. Tiếc thay công trình bị xuống cấp nghiêm trọng và sụp đổ từng bộ phận, hư hỏng như một phế tích, đến nay không còn nữa. Ngôi biệt thự 150 đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3 (nay là Lãnh sự quán Nhật Bản) có may mắn hơn được các chủ nhân giữ gìn bảo quản rất tốt, do đó còn giữ được hình khối, đường nét và tỷ lệ chuẩn mực, vẻ đẹp tinh tế của công trình mà tác giả tạo nên. Toà biệt thự số 6 Nguyễn Huy Lượng, quận Bình Thạnh có cấu trúc rất Á Đông, phù hợp với vùng khí hậu nhiệt đới, nơi nắng gắt, mưa rào. Để khắc phục những nhược điểm khí hậu địa phương, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đã tạo nên những mái đón, mái đua và các lớp hiên, chái, nhà cầu có mảng tối mảng sáng hài hoà với nhau và hài hoà với sân vườn bao quanh. Biệt thự số 1 Bà Huyện Thanh Quan, quận 3 và 38 Phan Đăng Lưu, quận Bình Thạnh, 270 Bạch Đằng (nay chủ mới đã cải tạo khác trước) cũng có những tìm tòi mới, tạo nên không gian sinh hoạt nghỉ ngơi tốt.
Năm 1941, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đoạt Giải Nhất cuộc thi thiết kế Khu trung tâm Hội chợ – Triển lãm Đông Dương, dự kiến xây dựng ở vườn Ông Thượng (nay là vườn hoa Tao Đàn) Sài Gòn do Decoux – Toàn quyền Đông Dương hồi đó tổ chức.
Ở bên hồ Xuân Hương – Đà Lạt có hai ngôi biệt thự ven hồ được kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát thiết kế vào năm 1942, trong đó ngôi biệt thự An Hoá không những có không gian hài hoà với cảnh quan, hình thức đẹp, tổ chức các phòng chức năng hợp lý mà còn góp phần tạo nên cảnh hồ thêm thơ mộng, trữ tình.
Thời gian này kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát có điều kiện để làm giầu một cách chính đáng, song ông đã dành tâm sức để cho cuộc chiến đấu mới có ý nghĩa hơn.
Năm 1944, ông đã gác văn phòng kiến trúc sang một bên để bước vào cuộc chiến đấu giành độc lập dân tộc. Ông trở thành một trong những trí thức cách mạng có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với trí thức và thanh niên Sài Gòn hồi đó.
Ông làm Chủ nhiệm báo Thanh Niên từ năm 1944, tờ báo có khuynh hướng chống Pháp – Nhật. Ông sáng lập và cổ động phong trào Truyền bá Quốc ngữ, xây dựng và phát triển phong trào Thanh niên tiền phong.
Ngày 5-3-1945, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát được bí mật kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam. Tham gia cướp chính quyền ở Sài Gòn ngày 25-8-1945.
Trong giai đoạn này, mỗi khi có điều kiện ông lại thiết kế những công trình phục vụ cách mạng. Kỳ đài cao 15m ghi tên 11 vị trong Uỷ ban Hành chính lâm thời Nam Bộ tại ngã tư đường Charner (Nguyễn Huệ) và Bonard (Lê Lợi), ông thiết kế và chỉ đạo thực hiện trong đêm 24-8-1945 đến sáng hôm sau thì xong, công trình đã gây được ấn tượng tốt đẹp về Cách mạng đối với nhân dân trong ngày cướp chính quyền ở Sài Gòn.
Ngày 9-10-1945, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát dẫn đầu đoàn thanh niên Nam Bộ từ miền Nam ra gặp Bác Hồ và dự Đại hội Thanh niên toàn quốc tại Hà Nội. Đây là một trong những sự kiện lớn lao trong cuộc đời ông.
Đầu năm 1946, ông bị địch bắt giam tại Khám lớn ở 68 đường Lagrandiere Sài Gòn, do nhân dân đấu tranh mạnh mẽ nên đến tháng 11 ông được thả tự do. Nhà tù đế quốc đối với ông đã là trường học cách mạng, qua đó ông đấu tranh kiên cường hơn.
Trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp ông đảm đương nhiều cương vị: Bí thư Đảng đoàn Đảng Dân chủ Nam Bộ, Ủy viên Kháng chiến Hành chính Nam Bộ kiêm Giám đốc Sở Thông tin Nam Bộ, Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chính Đặc khu Sài Gòn. Phụ trách Đài Tiếng nói Sài Gòn – Chợ Lớn Tự do Chiến khu D.
Sau Hội nghị Geneve, năm 1954, ông được Đảng phân công hoạt động ở nội thành Sài Gòn – sào huyệt lãnh đạo của đế quốc và tay sai. Với cương vị Thành ủy viên Sài Gòn – Chợ Lớn, để tạo thế công khai hợp pháp, những năm đầu ông làm việc tại văn phòng của kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thiện. Từ đấy ông lại có dịp sáng tác nhiều. Đồ án thiết kế của ông tham dự cuộc thi thiết kế Nhà Văn hoá dự kiến xây dựng ở Khám Lớn – Sài Gòn đoạt Giải Nhì (không có Giải Nhất).
Những năm kháng chiến chống Mỹ, với cương vị Khu ủy viên Đặc khu Sài Gòn – Gia Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Ủy ban Trung ương, Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam, Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Thời gian này tuy bận rộn suốt ngày đêm, song ông vẫn không rời cây bút vẽ. Ông coi việc thiết kế nhà cửa là thú vui tao nhã, ông đã thiết kế và chỉ đạo xây dựng nhiều phòng họp, hội trường, nơi ăn chốn ở phục vụ cho các đại biểu về dự các hội nghị tại vùng căn cứ cách mạng. Đặc biệt là hội trường cho Đại hội Mặt trận dân tộc Giải phóng đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn . Hội trường đại hội Mặt trận dân tộc Giải phóng miền Nam lần thứ nhất ở R (Lò Gò) đều bằng tre gỗ nứa lá, nhưng đã khéo xử lý rừng cây tán lá rậm rạp để có hội trường rộng rãi khang trang đẹp đẽ.* Quy hoạch căn cứ cách mạng Thủ phủ Lộc Ninh, thiết kế năm 1972.

Gia đình ông còn lưu giữ 60 bản vẽ trên giấy pơluya đã ố vàng do kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát – lúc bấy giờ là Chủ tịch Chính phủ lâm thời Cộng hoà miền Nam thiết kế về Thủ phủ Lộc Ninh (1972) – căn cứ Cách mạng của Chính phủ lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam. Tập bản vẽ này gồm thiết kế quy hoạch hàng chục công trình công cộng như nhà hành chính, Đài Liệt sĩ, Đền thờ Bác, khu giao tế, cung thiếu nhi, nhà văn hoá – thông tin, nhà hát ngoài trời, hội trường, khách sạn, cửa hàng bách hoá, chợ, trường học, bệnh viện, khu thể dục thể thao, vv… Những phác thảo này là bút tích duy nhất về sáng tác kiến trúc của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát còn lưu lại, qua đó minh chứng thêm ông là người uyên bác, có đầu óc thiết kế về quy hoạch đô thị và công trình. Bố cục phân khu chức năng chặt chẽ, tổ chức không gian rất sinh động. Đồng thời cũng cho thấy bút pháp thể hiện già dặn, là cây bút vẽ phối cảnh cừ khôi. Tập bản vẽ này còn cho thấy những ý tưởng lớn lao của ông về xây dựng một Thủ phủ của chính quyền cách mạng miền Nam trong một giai đoạn lịch sử cách mạng giải phóng dân tộc .* Quy hoạch thủ đô Hà Nội, cuối thập niên 1970, Chủ nhiệm đồ án thiết kế KTS Huỳnh Tấn Phát.

Sau ngày miền Nam được giải phóng, đất nước thống nhất, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát được cử làm Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Chủ nhiệm Uỷ ban Xây dựng cơ bản Nhà nước, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Ông lại có dịp bình tâm hoạt động nghề kiến trúc sư. Ông làm Trưởng ban chỉ đạo Quy hoạch Thủ đô và chủ nhiệm đồ án thiết kế xây dựng thủ đô Hà Nội. Đồ án này đã vạch ra những nét cơ bản cho sự phát triển Thủ đô sau này. Ông đã chỉ đạo và góp ý kiến các dự án thiết kế quy hoạch các đô thị trong cả nước như thành phố Hồ Chí Minh, Phan Thiết, Nha Trang, Vũng Tàu – Côn Đảo, Tây Ninh, Lạng Sơn,… Ông đã trực tiếp sơ phác tìm ý cho Nhà hát Hoà Bình, quận 10, thành phố Hồ Chí Minh, đồng tác giả với kiến trúc sư Nguyễn Thành Thế về công trình này. Ông đã trực tiếp chỉ đạo và góp nhiều ý kiến phác thảo kiến trúc cho các công trình ở Thủ đô như Sân bay Quốc tế Nội Bài, Cung Thiếu nhi Trung ương, Trường đại học Sư phạm Hà Nội, Bảo tàng Hồ Chí Minh… Với cương vị Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam (1983-1989), ông đã làm Chủ tịch Hội đồng chấm thi đồ án kiến trúc dự thi Quốc tế, ông đã góp ý các đồ án nâng cao hơn về ý tưởng, giải pháp kiến trúc cũng như trong việc xét chọn những đồ án chất lượng cao để dự giải như đồ án: “Nhà ở làng hoa Hà Nội”, “Không gian Alibaba”, “Tồn tại hay không tồn tại”,… Kết quả là cuối thập niên 80 của thế kỷ XX kiến trúc sư trẻ nước ta có nhiều đồ án đoạt Giải Nhất trong các cuộc thi kiến trúc Quốc tế .* Nhà hát Hòa Bình, quận 10, TP Hồ Chí Minh, đầu những năm 1980. KTS Huỳnh Tấn Phát và KTS Nguyễn Thành Thế.Ảnh 7: * Đường mang tên Huỳnh Tấn Phát tại quận Long Biên, Hà Nội.

Tháng 4 năm 1989, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát tuổi đã cao, sức đã yếu, nhưng toàn thể Đại hội Kiến trúc sư Việt Nam lần thứ IV bầu ông làm Chủ tịch Danh dự.
Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát được bầu vào Đại biểu Quốc hội các khoá 1,2,3,6,7.8. Nhà nước đã thưởng ông nhiều Huân chương: Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Kháng chiến Hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước Hạng Nhất, Huân chương Đại Đoàn kết Dân tộc, Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng.
Do bệnh huyết áp gây tai biến mạch máu não ông đã từ trần hồi 0giờ30 phút, ngày 30-9-1989 tại thành phố Hồ Chí Minh .
Năm 1996, cố kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát có vinh dự được Chủ tịch nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật, đợt I, với các tác phẩm: Quy hoạch thủ đô Hà Nội thiết kế năm 1981; chỉ đạo trực tiếp tham gia thiết kế các công trình: Sân bay Quốc tế Nội Bài, Trường đại học Sư phạm Hà Nội, Cung Thiếu nhi Trung ương, thiết kế năm 1978; Bảo tàng Hồ Chí Minh, thiết kế năm 1979-1985 .
Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát sống thanh bạch, liêm khiết, nhân từ, xứng đáng là một trí thức cách mạng thời đại Hồ Chí Minh. Ông là nhà chính trị lớn – nhà văn hoá lớn – kiến trúc sư có tâm và có tầm ./.

—————————————————————————————————
(1) Số liệu tác giả ghi trực tiếp từ kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát, nguồn khác ông học khoá: 1931- 1936.
(2) Cuối năm 1936 – đầu năm 1937, Đảng Cộng sản Pháp khởi xướng phong trào Đông Dương Đại hội, Chính phủ mặt trận Bình dân Pháp do Léon Blum cầm quyền cử phái đoàn của Nghị viện do Godart dẫn đầu sang Đông Dương điều tra.

Advertisements