Sự thật buồn phía sau danh hiệu “Làng cổ Đường Lâm”

Ghi chép của: HUỲNH THỊ SƠN NAM

Là một họa sỹ nhiều năm gắn bó với làng Việt cổ Đường Lâm (xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, TP Hà Nội) – một Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vô cùng độc đáo đang trong tiến trình đệ nghị UNESCO công nhận là Di sản thế giới – tôi thật sự thấy đau lòng với cái cách mà chúng ta ứng xử với các giá trị cổ, quý báu của nơi này.
Quản lý tài sản vô giá vô lối, kiểu “ông chẳng bà chuộc”
Ngôi làng đầu tiên được công nhận di sản quốc gia kia đã bị xé nát không gian bởi nhà mới xây, cao tầng, chóp nhọn; cây xanh bị chặt trụi, du khách kéo đến xả rác, phóng uế, tắc đường rồi văng tục bừa bãi. Người dân thi nhau “cắt khúc” đường làng ra làm chỗ giữ xe, nhà nhà ganh đua lườm nguýt nhau trong quyền lợi nấu nướng phục vụ cơm cho dân du lịch. Các quả gò làm nghĩa địa bị người Hà Nội xông lên mua gần hết; họ xây lăng mộ, làm sinh phần với thứ mà họ coi là “kiếm được long mạch tốt”.
*Mỗi ngõ xóm làng Mông Phụ, Đường Lâm là một tổng hoà giữa các yếu tố của thiên nhiên nên góc nhìn nào cũng đẹp như tranh. Ảnh: Đoàn Đức Thành.

Sáu năm là di sản quý (bấy giờ là làng cổ duy nhất của Việt Nam được công nhận là Di tích quốc gia, tiêu biểu cho không gian và truyền thống người Việt cổ), mấy năm người ta chặn ba lối vào làng dựng barie thu vé 15.000 đồng/du khách (chưa kể mấy chục nghìn một lần gửi xe ô tô), song người dân chẳng được hưởng lợi gì, tiền tỷ ấy không biết đi đằng nào. Ngoài vài hộ có nhà cổ mở cửa đón khách được hưởng số tiền ỏn sót chừng 400 nghìn đồng/ tháng ra, hàng vạn dân khổ sở mà không được hưởng quyền lợi gì từ di sản quê mình. Nhà cửa thì không được xây cao, như nhà bà Hà Thị Khanh (thôn Mông Phụ), vừa ki cóp cả đời xây lên thì bị lực lượng chức năng cưỡng chế cắt cụt tầng 2, tiếng gào khóc rợn người, sắt thép bê tông nham nhở, bà con kéo đến có ý kiến thương cảm, thì nhiều người bị công an bắt đi. Bà con bức bí trong cái chật chội hũ nút ấy, trong khi không có chính sách giãn dân.Thế là họ xông lên xin được trả lại danh hiệu làng cổ khổ sở này cho nhà nước. Báo chí rút tít “làng cổ làm khổ dân” từ bấy.
Đỉnh điểm của những câu chuyện buồn bã đang gặm mòn không gian kiến trúc cũng như các giá trị tinh thần vô giá của Đường Lâm, có lẽ là “hành động” xây con đường bê tông tiền tỷ vắt qua “trái tim di sản” những ngày tháng 10 và tháng 11 năm 2011 này. Có thể nói ngắn gọn: làng Mông Phụ là trung tâm, là trái tim, nòng cốt, khu vực 1 trọng yếu chiếm nhiều di tích, nhà cổ nhất của toàn bộ Di tích quốc gia Làng cổ Đường Lâm. Thế nhưng, hiện nay người ta đã duyệt và đã thi công cơ bản dự án 5 tỷ đồng đổ bê tông 5km đường dọc ngang xiên xẹo qua “trái tim” vô giá được bảo vệ nghiêm ngặt đó. Tám trăm mét đường nối từ Đình Mông Phụ ra chợ Mía, “xuyên thấu” di sản đã coi như hoàn thành, chỉ làm lễ khánh thành nữa là xong.* Yêu biết mấy những cổng nhà làng Mông Phụ, Đường Lâm gắn với tường rào đá ong.
Ảnh: Đoàn Đức Thành.

Dự án này có kinh phí do UBND TP Hà Nội cấp, thị xã và UBND xã Đường Lâm oai phong làm chủ đầu tư. UBND xã cũng trực tiếp giám sát làm đường. Vài “nhánh xương cá” đang được xúc tiến. Họ thuê một tốp thợ xã bên thi công. Họ làm đường với tốc độ cuốn chiếu và có gì đó…khá bí mật, không biết vì lý do gì. Bà con cực lực phản đối. Bởi họ không được thông báo rõ tiền do ai cho, làm đường để làm gì khi đường cũ còn tốt lắm. Lại nữa, trong khi đường quanh làng vừa khánh thành độ Tết, chưa đầy 365 ngày trôi qua đã bong tróc ổ voi ổ trâu đang cần phải tu sửa khẩn cấp… Dân bèn kêu đến báo chí.
Nhà bà Hà Thị Khanh vừa nhô lên một tí so (với nhà mái bằng 1 tầng) đã bị người ta dùng máy móc hiện đại, lực lượng vũ trang vây kín nhà, phá rỡ rầm rĩ trong mấy ngày, vài người ra xem và kêu ca thì bị tóm lên ô tô chở về thị xã “tạm giữ” xuyên ngày xuyên đêm… Sau vụ đó bà con hiểu luật Di sản văn hóa lắm. Họ hiểu: làng cổ là di sản quốc gia, ai tác động thay đổi cấu trúc cảnh quan kiểu làm đường xuyên tâm bằng bê tông khổng lồ, trơn láng, mới toe hiện đại thế này thì phải có đề án, có được sự thỏa thuận của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa thể thao và du lịch) chứ. Bà con hiểu, con đường ra đời sẽ biến di tích trở thành một thứ lai căng kệch cỡm. Và quan trọng hơn là nó vi phạm Luật Di sản; nó thể hiện thái độ thiếu nhất quán, vô lối trong quản lý: nhà dân nhô lên một tẹo thì chặt, trong khi con đường bê tông trị giá 5 tỷ, dài xuyên làng và rộng tới 5m thì vô tư…mọc lên.
Choáng! – con đường 5 tỷ đồng đã “mọc lên” mà Ban quản lý di tích không biết?
Sau khi nhờ người hỏi Cục Di sản xem có cho phép làm con đường bê tông mới xuyên qua “tim” di tích không? Câu trả lời là: Cục chưa nghe nói. Một số người tâm huyết với số phận bị cào xé của Đường Lâm chỉ còn biết đau xót tiếp tục đi tìm các nhà báo. Cuối tháng 11 năm 2011, khi chúng tôi có mặt ở trụ sở xã, hỏi chuyện trực tiếp ông Phan Văn Hòa, Phó Chủ tịch UBND xã Đường Lâm thì mới ngã ngửa. Ông này thẳng thắn: Dự án được duyệt từ trước khi ông Hòa lên nhậm chức, UBND xã khóa mới cứ thế mà thi công, mà tiếp quản dự án của cán bộ khóa cũ thôi. Không được quyết cái gì cả. Ông Hòa là người của quê hương Đường Lâm, ông quá hiểu, con đường vừa được bê tông hóa kia chính là một trong hai cái râu thiêng quý của con rồng vĩ đại bao bọc cư dân làng Mông Phụ. Hai giếng làng nổi tiếng hai bên đình chính là đôi mắt của rồng (theo quan niệm phong thủy của nhiều đời dân làng). Xưa, đường làng là do tiền treo tiền cưới của nam thanh nữ tú đóng góp gạch và công sức, cộng thêm tiền “cung tiến” của những người giàu có. Ông bảo, nếu làm đường bằng gạch lát nghiêng, theo đúng các con đường xưa kia và cả không gian di sản hiện nay của làng Việt cổ Đường Lâm thì quý hóa hơn, thuận mắt hơn. Người làng cổ, du khách, giới yêu văn hóa – khoa học, cũng như thực tế tất cả các con đường ở làng cổ Đường Lâm hôm nay đều làm bằng gạch nghiêng như thế. Trong đề án quy hoạch chi tiết làng cổ Đường Lâm đang được xúc tiến hoàn thiện, đường làng cũng lát gạch nghiêng theo lối cổ như vậy.
Thế mà, không hiểu sao, tự dưng con đường “râu rồng” huyết mạch, linh hồn của di sản nổi tiếng được bê tông hóa bằng…5 tỷ đồng? Có phải họ đang thừa tiền và cần phải giải ngân gấp, dẫu việc “hợp thức hóa” này phải thông qua việc “khai tử” nhiều phần giá trị di sản có một không hai của dân tộc Việt Nam? Ông Hòa đưa cho chúng tôi xem và chụp lại bằng máy ảnh bản quyết định số 290 của UBND thị xã Sơn Tây do ông Nguyễn Quang Mạnh ký ngày 9/4/2010, phê duyệt báo cáo kinh tế kỹ thuật dự án làm đường Mông Phụ – Chùa Mía. Nương theo quyết định đó, con đường đã hiện ra lù lù, trơn láng, mới toe, không ăn nhập gì với vùng lõi di sản làng cổ Đường Lâm.* Cổng nhà ở làng Mông Phụ, Đường Lâm tuyền đá ong, một kiệt tác về điêu khắc kiến trúc.
Ảnh: Đoàn Đức Thành.

Chúng ta còn quá khó khăn, thậm chí ngay cả khi những người giữ các ngôi nhà cổ thu hút hầu hết khách du lịch đến Đường Lâm hôm nay, những ngôi nhà làm nên giá trị quan trọng của làng cổ (làm nên sự đáng giá của những cái vé vào cổng 15.000 đồng/ người!) đang …dài cổ chờ chế độ. Đường Lâm hầu như không có cái nhà vệ sinh công cộng nào, người ta vào làng, chỉ tìm…các chỉ dẫn nhà cổ để…đi vệ sinh. Đi xong thì ai ngắm nhà cổ lúc ấy mới ngắm. Gia chủ không được thu bất cứ khoản gì, họ phải mở cửa, vui vẻ mời khách ngồi uống nước và giới thiệu như một hướng dẫn viên bất đắc dĩ.
Mỗi tháng, mỗi hộ được khoảng 400 nghìn đồng, tức là một ngày được hơn 10 nghìn đồng. Bà con gọi đó là tiền quét mạng nhện, tiền củi lửa đun nước pha trà. Số tiền ỏn sót đó cũng chỉ có khoảng 10 hộ dân được nhận, vị chi, mỗi tháng chỉ có 4 triệu đồng từ nguồn thu du lịch Di sản văn hóa quốc gia làng cổ Đường Lâm đến được với ví tiền của bà con. Số tiền này bằng tiền thu được thông qua việc bán 250 cái vé vào cổng làng. Với 250 cái vé, chỉ ba bốn cái xe du lịch ùn ùn chở khách đến đậu dưới gốc đa làng, là bán đủ (đấy là chưa kể tiền bãi đỗ xe). Còn lại hàng vạn chủ nhân của làng cổ không được quyền lợi gì. Và, tiền tỷ thu vé, xé vé ở 3 cái lối vào làng (đều có trụ sở giữ xe, thu tiền)…không biết đi đâu. Đây đang là một câu hỏi lớn của hầu hết người dân làng cổ Đường Lâm muốn được thanh tra, kiểm tra, công khai minh bạch. Trả lời báo Nhân Dân, có lần đại diện Ban quản lý làng cổ nói tiền đó để nuôi 16 người thu vé và giữ xe ở các lối vào làng. Nếu đúng thế, thì thật là không tài nào tưởng tượng nổi.
Trong khi ấy, bỗng dưng 5 tỷ đồng được bày ra làm xấu di sản quốc gia, vi phạm luật. Tiền ấy không chỉ bị phung phí, mà nó còn làm mất niềm tin của bà con về một cung cách ứng xử tử tế với các giá trị quý báu đến từ nền văn minh sông Hồng bốn nghìn năm tuổi. Con đường làm nghênh ngang, kéo dài vài tháng, tắc hết đường làng, tê liệt nhiều hoạt động du lịch và thường nhật của biết bao người… Thế nhưng, rất nhiều cán bộ hữu trách quản lý di sản này, khi được hỏi tại sao lại để tình trạng sai luật như thế, họ thản nhiên: “Chúng tôi không biết.”
Ví dụ, khi chúng tôi tìm gặp cán bộ Ban quản lý di tích làng cổ Đường Lâm (trực thuộc UBND thị xã Sơn Tây), thì ông Sơn, Trưởng ban yêu cầu chúng tôi làm việc với ông Nguyễn Trọng An, Phó Ban; ông An chính thức trả lời phỏng vấn tại nhiệm sở của mình mà về nghe lại băng ghi âm, tôi cứ nghĩ tôi nằm… mơ. Ý rằng: việc UBND thị xã làm dự án thì BQL có biết, nhưng cứ tưởng “người ta” làm đường gạch, gạch xây nghiêng đúng kiểu làng cổ ấy. Mà họ xây nhanh quá, khi chúng tôi phát hiện ra thì họ đã xây xong 800m từ đình ra…chợ rồi. Trước mắt chúng tôi tạm đình dự án lại đã.
Than ôi, thế là đường làng cứ ngổn ngang, hàng vạn người khổ sở.
Nhưng khổ sở hơn là nỗi thất vọng: BQL di tích làng cổ hẳn hoi, bao nhiêu nhân viên quản lý cái làng đi bộ vài phút thì xuyên qua, ngày ngày họ xé vé, trông giữ xe, chặn người qua lại để thu tiền ở ba bề bốn bên các lối vào làng, thế mà đường bê tông khổng lồ, cốt sắt, máy nghiền máy nhào chạy ầm ầm, thợ thuyền làm náo nức thế mà các vị bảo không…biết. Khi họ làm đường 800m, mặt đường cốt sắt đổ bê tông rộng 5m hai xe tải tránh nhau được rồi, thì BQL mới biết!
Ông An thở dài: chờ quy hoạch chi tiết làng cổ Đường Lâm của UBND thành phố Hà Nội bao giờ xong thì mới tính chuyện khắc phục hậu quả của con đường bê tông gây choáng váng dư luận kia. Ông An dự đoán, chắc phải bóc bỏ bê tông, hoặc lát chồng gạch nghiêng truyền thống lên để khắc phục thôi. Chuyện cứ nhẹ như tơ hồng thế, 5 tỷ đồng bỏ đi đằng nào? Mà lát gạch lên thì đường làng cao vời vợi , nước chảy vào nhà dân ư? Đấy là chưa kể, từ ngày di tích được tôn xưng, cứ hứng lên là mấy con đường quanh làng lại được rải nhựa. Nhựa chồng lên nhựa, cao vút. Người dân cười mỉa mai, họ giải ngân thì họ mới có phần trăm chứ, cho họ làm, tiền có lấy trực tiếp mất từ túi của mình đâu mà tiếc. Chỉ tiếc, đường cứ làm xong vài hôm là rạn vỡ, đá sỏi vồng lên như cái bánh mỳ khổng lồ chưa khô bị một bàn chân khổng lồ xéo phải, đường hang ổ như có…xe chở quặng lậu đi qua. Mà tiếc gì, chưa hỏng người ta cũng rải nhựa, làm đường mới đè lên, thì cũng thế.
Vì sao nhiều người xin trả lại “danh hiệu làng cổ Đường Lâm” cho nhà nước?
Nhân chuyện BQL di tích không biết, UBND có dự án cũng như không biết chuyện khởi công làm đường…bê tông xuyên qua vùng lõi di sản quốc gia mình đang hằng ngày hằng giờ quản lý, lại nhớ đến bao trớ trêu của di tích này.
Kể từ khi được nhà nước vinh danh, mấy nghìn ngày trôi qua, vẫn chỉ có cái quy chế tạm thời quản lý làng cổ. Ai xây dựng thì phải xin phép, xin phép thì bảo là không được xây. Ai hỏi cũng bảo không được xây. Tức là chưa bao giờ họ cấp phép cho một ai xây dựng một cái gì cả. Nhưng hàng chục ngôi nhà hiện đại mọc lên thì họ nhắc nhở, lập biên bản rồi…ra về, có người (theo bà con đồng loạt kể) còn bảo, các bác cứ xây, cháu lập biên bản là việc của cháu, xây dựng là việc của các bác. Có người đến lập biên bản, bị bà con mắng cho: chúng mày không cấp đất cho tao giãn dân, con cái tao lớn lên dựng vợ gả chồng, đẻ ra một đàn cháu chắt, cái nhà cấp 4 này chứa làm sao hết mà lại không cho xây? Thế là cán bộ quản lý di tích làng cổ lại cum cúp bỏ đi.* Không gian sống như thế này chỉ ở Mông Phụ, Đường Lâm mới có. Ảnh: Đoàn Đức Thành

Khi bà con xây thì họ cưỡng chế chặt cụt ngôi nhà mấy trăm triệu cả đời nông dân tích cóp. Lý do phá nhà là nhà…không phép. Hỏi: tôi xin phép ông không cho, ông chưa cho phép một ai ở cái làng này cả, thế chúng tôi làm gì có thủ tục cho phép để mà đòi xem giấy phép? Thử hỏi, cả xã này chúng tôi chưa từng một ai được cấp phép cho xây nhà bao giờ. Tôi xây sao ông không cưỡng chế bảo đừng xây? Cán bộ im lặng. Im lặng nhưng người dân thì mất nhà. Không được quyền lợi gì từ du lịch làng cổ, con cái lớn lên, cứ giữ nguyên nhà cấp 4 thì quá chật, có khi gần 20 người trong một ngôi nhà xây từ ba bốn chục thậm chí cả vài trăm năm trước. Trong khi không cấp đất cứu làng cổ, nhưng cắt đất bán tiền tỷ thì cán bộ xã rất sẵn, ai mua là có. Bà con Đường Lâm, vì quá nhiều bức xúc đã xin với Nhà nước cho trả lại danh hiệu nhà cổ như các báo Tuổi trẻ, Dân trí đã đăng, phải nói là cũng rất có lý.
Như báo chí viết, sau khi bị trọc phú mua hết đất gò đồi được quy định là nơi mai táng người làng từ nhiều đời nay, người Mông Phụ đang có nguy cơ chết không có…chỗ chôn. Lý do đơn giản, như VTV1 từng làm phóng sự, người ta tin rằng long mạch ở làng cổ là tốt, đất ở làng còn rẻ gấp chục lần Công viên Vĩnh Hằng; và cái quan trọng hơn, việc quản lý làng cổ, quản lý cấm bán đất ở vùng đệm di tích quốc gia còn…quá lỏng lẻo. Cứ xông vào mà mua, mua rồi lại còn có lãi bán trao tay. Cán bộ đều nói là sẽ ngăn, sẽ cấm việc xâm hại khu vực có di tích quốc gia, nhưng xin thưa, thử làm một điều tra trắc nghiệm xem gò Áng Độ ở Đường Lâm bây giờ người thành phố đã xây và chiếm hết 80 hay 90% diện tích? Người dân biết, họ đứng tên mua đất thay cho người Hà Nội để trục lợi; người quản lý có biết không? Có thể họ nói là họ không biết, nhưng tôi tin, chẳng mấy ai là không biết cả. Họ còn đang tính đến những dự án lớn hơn, đó là nạo vét, xây tòa ngang dãy dọc, bê tông hóa dòng sông Tích, xây chung cư cao tầng ở ven làng cổ. Toàn dự án vẽ rắn thêm chân, nó chỉ thêm bê tông hóa, kệch cỡm hóa không gian lẽ ra cần bảo vệ nghiêm cẩn của khu làng cổ biểu trưng cho bốn nghìn năm văn minh người Việt ở Đồng bằng sông Hồng mà Nhà nước đã vinh danh. Dự án vẽ rồi thi công, giải tỏa. Người dân bỗng dưng mất ruộng, mất đất; bỗng dưng thành tỷ phú triệu phú nhờ “giải tỏa” các khu bờ xôi ruộng mật phục vụ dự án, biết bao cảnh trái ngang, trọc phú, tai họa đang làm tan nát vẻ thanh bình còn sót lại ở nơi này.
Với tất cả những tâm huyết và sự thẳng thắn trong sáng của mình, tôi nghĩ: đã đến lúc chúng ta cần phải xem lại cách quản lý, khai thác di sản độc đáo ở di tích quốc gia làng cổ Đường Lâm. Xô bồ, ô nhiễm, tắc đường, lai căng, ẩn chứa những cơn sóng ngầm bất bình quá lớn…,đã đến lúc chúng ta cần xem lại việc vinh danh làng cổ tiêu biểu cho nền văn minh sông Hồng ở Đường Lâm là hành động tử tế hay chỉ là “yêu nhau như thế bằng mười hại nhau”. Trong chua xót ấy, người Đường Lâm nệ cổ, văn hiến và lịch lãm, họ không có lỗi gì cả.

Theo Văn nghệ Trẻ

Advertisements