LĂNG VUA GIA LONG

KTS ĐOÀN ĐỨC THÀNH
Lăng tẩm các vua triều Nguyễn được xây dựng ở phía Nam Kinh thành Huế, bên dòng Hương Giang, trong vùng gò đồi, nơi có sông suối, khe, hồ, thông cao bóng cả. Triều Nguyễn có đến 13 vua, nhưng có nhiều nguyên nhân nên chỉ xây dựng 7 khu lăng tẩm. Cả bảy ngôi lăng các vua triều Nguyễn đều được xây dựng trên gò đồi, hội đủ các nguyên tắc phong thủy: “Sơn triều thủy tựu”, “núi án núi chầu”, “tả long hữu hổ”,… Quy mô các lăng đều rộng lớn, nhiều lăng có tường thành bao bọc, phối trí tài tình giữa kiến trúc và thiên nhiên.
* Mộ vua Gia Long và Hoàng hậu. Ảnh: Đào Hoa Nữ.

Phần lớn các lăng tẩm của vua Nguyễn đều được khởi dựng từ khi ông vua đó đang trị vì. Do vậy, trong kiến trúc lăng tẩm có sự kết hợp giữa sống và chết, đạo và đời. Phần lớn các lăng tẩm có hai khu vực, khu lăng để chôn thi hài khi vua qua đời, khu vực tẩm là khu dành riêng cho nhà vua khi còn sống thỉnh thoảng đến chơi thăm. Đặc điểm này chỉ đến thời Nguyễn mới có. Chính vì lẽ đó mà nhiều công trình kiến trúc mang nội dung sinh hoạt được xây dựng trong khu vực này. Nó như một hành cung thứ hai: các điện để làm việc, ăn, ngủ; minh lâu, đình tạ, hồ đảo, vườn hoa để vua thưởng ngoạn cảnh đẹp và có cả các viện cho cung tần mỹ nữ đến chầu! * Bia "Thánh đức thần công" (1820). Ảnh: Đào Hoa Nữ.
Lăng Gia Long nằm ở vị trí xa Kinh thành nhất so với các lăng khác, ở bên kia sông nên đi lại rất cách trở, khó khăn. Khu lăng rộng 2.875 ha, xung quanh có 42 ngọn núi lớn nhỏ chầu, là vùng thiên nhiên bao la, thể hiện tư tưởng ôm giang sơn rộng lớn ngay cả nơi vua an nghỉ vĩnh hằng. Cũng vì thế mà xung quanh không có la thành tường xây, không lầu tạ, song lại rất hùng vĩ và hoành tráng, đó là thiên nhiên chế ngự, còn kiến trúc lại là thứ yếu, mờ nhạt.
Khu lăng Gia Long được xây dựng từ năm 1814, kéo dài trong 6 năm, từ khi vua còn đang trị vì. Nằm giữa rừng thông bao la, các công trình dàn trải làm ba khu: Lăng ở giữa, điện thờ ở bên phải, bia công đức ở bên trái, song bố cục không rõ ràng, khúc triết như những lăng tẩm của các vua đời sau này. Rải rác quanh lăng vua còn là một quần thể lăng của những người trong gia đình nhà vua. Các công trình xây dựng được bổ sung từ mấy đời vua kế tiếp. Hầu hết gần gũi với kiến trúc truyền thống, hài hòa với cảnh quan xung quanh, hình thành một vẻ đẹp hùng tráng từ thiên nhiên tạo ra. Mộ vua và hoàng hậu nhỏ bé, đơn giản nằm kề bên nhau, giống như hai mái nhà nhỏ, không chút trang trí mà thanh cao, thanh nhã, giản dị mà sâu lắng, thanh thản.
Đến thăm lăng Gia Long là thăm một vùng đất có cảnh quan hùng vĩ, hào hùng./.

(Bài đã in trong sách “Văn hóa Việt Nam” – Ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương – Hà Nội, 1989)

Advertisements